Zaginione pałac-miasto Almanzora odnalezione w krajobrazie Kordoby

Przez ponad tysiąc lat Madinat al-Zāhira pozostawała jedną z najbardziej intrygujących zagadek archeologii Al-Andalus. Nowe badania, oparte na analizie danych LiDAR, wskazują dziś konkretny fragment krajobrazu na wschodnim krańcu Kordoby jako najbardziej prawdopodobne miejsce lokalizacji legendarnego miasta-pałacu. Jeśli hipoteza się potwierdzi, zmieni to sposób, w jaki rozumiemy urbanistykę i władzę w schyłkowym okresie kalifatu Umajjadów.

Miasto, które miało dorównać kalifom

Założona w X wieku przez Almanzora, Madinat al-Zāhira była nie tylko monumentalnym przedsięwzięciem architektonicznym, lecz przede wszystkim manifestacją realnej władzy politycznej. W ostatnich dekadach istnienia kalifatu Umajjadów to właśnie tam koncentrowały się decyzje administracyjne i wojskowe, które kształtowały losy Al-Andalus. Źródła średniowieczne opisują miasto jako rywala dla Madinat al-Zahra, wzniesionego wcześniej przez Abd ar-Rahman IIIa.

W przeciwieństwie do swojej słynniejszej poprzedniczki, Madinat al-Zāhira zniknęła niemal bez śladu. Po upadku Almanzora została najpewniej rozebrana, a jej kamień posłużył jako materiał budowlany. To fizyczne unicestwienie sprawiło, że miasto stało się legendą – obiektem ponad dwudziestu hipotez lokalizacyjnych, żadnej jednak nie udało się dotąd potwierdzić empirycznie.

LiDAR zamiast domysłów

Przełom przyniosło badanie przeprowadzone przez Antonia Monterroso Checę z Universidad de Córdoba. Naukowiec sięgnął po ogólnodostępne dane LiDAR udostępnione przez hiszpański Narodowy Instytut Geograficzny, analizując cyfrowe modele terenu o wysokiej rozdzielczości. Kluczowe znaczenie miał trzeci krajowy zasięg LiDAR, oferujący znacznie dokładniejszy obraz mikroreliefu niż wcześniejsze zestawy danych.

Technologia ta pozwala „zajrzeć” pod warstwę roślinności i zidentyfikować subtelne anomalie powierzchniowe niewidoczne gołym okiem. Monterroso Checa połączył analizę geomorfologiczną z krytycznym odczytaniem źródeł średniowiecznych i zasad planowania urbanistycznego epoki, odchodząc od spekulacji na rzecz weryfikowalnych danych.

Wzgórza Pendolillas i ślad miasta

Najbardziej przekonujące rezultaty uzyskano na obszarze wzgórz Pendolillas, około 12 kilometrów na wschód od Wielkiego Meczetu w Kordobie. Dane LiDAR ujawniły tam system anomalii liniowych i geometrycznych, rozciągających się na ponad kilometr, które układają się w czytelny, zaplanowany schemat urbanistyczny. Prostokątne i kwadratowe zarysy, tarasowe dostosowanie do ukształtowania terenu oraz elementy ortogonalnego planowania odpowiadają znanym wzorcom architektury pałacowej Al-Andalus.

Szacowana powierzchnia około 120 hektarów czyni ten obszar porównywalnym z Madinat al-Zahra, co wzmacnia tezę, że Madinat al-Zāhira miała być miastem o równie monumentalnym charakterze. Orientacja części struktur ku południowemu wschodowi dodatkowo wpisuje się w znane praktyki planistyczne epoki.

Krajobraz władzy, który przetrwał wieki

Na szczególną uwagę zasługuje ciągłość historyczna badanego terenu. Od XV wieku obszar ten funkcjonował jako dehesa związana bezpośrednio z domeną królewską, a za panowania Filipa II stał się siedzibą Królewskich Stadnin Koni. W granicach administracyjnych Kordoby tylko dwa obszary posiadały taki status: okolice Madinat al-Zahra oraz sektor Pendolillas.

Ta długotrwała kontrola królewska sugeruje, że nie był to przypadkowy fragment krajobrazu, lecz przestrzeń o wyjątkowej wartości symbolicznej i strategicznej. Monterroso Checa interpretuje ten fakt w dialogu ze średniowiecznymi źródłami, które opisują Al-Zāhirę jako miasto starannie wybrane, powiązane z osiami władzy i komunikacji. Nawet po zniknięciu struktur Umajjadów teren zachował swój prestiż i funkcję.

Hipoteza oparta na danych

Tym, co wyróżnia tę propozycję spośród wcześniejszych teorii, jest jej oparcie na mierzalnych dowodach fizycznych. Spośród ponad dwudziestu dotychczasowych lokalizacji sugerowanych dla Madinat al-Zāhira, tylko ta została poparta analizą terenową możliwą do niezależnej weryfikacji. Skuteczność tej metodologii potwierdzają wcześniejsze sukcesy zespołów Uniwersytetu w Kordobie, które dzięki LiDAR zidentyfikowały setki stanowisk archeologicznych w regionie.

Od legendy do badań terenowych

Jeśli przyszłe wykopaliska potwierdzą wnioski płynące z analizy LiDAR, konsekwencje będą dalekosiężne. Odkrycie pozwoliłoby na nową ocenę urbanistyki późnego Al-Andalus, relacji między władzą a krajobrazem oraz sieci miejskich islamu zachodniego. Jednocześnie otworzyłoby drogę do ochrony dziedzictwa kulturowego i rozwoju turystyki historycznej we wschodniej Kordobie.

Po tysiącu lat Madinat al-Zāhira zaczyna wyłaniać się z mroku historii nie jako legenda, lecz jako realny element krajobrazu. Nie odkryta przypadkiem, lecz wydobyta z ziemi przez dane – i przez cierpliwe połączenie nowoczesnej technologii z krytyczną lekturą źródeł.

źródło: Uniwersytet w Kordobie

Monterroso Checa, A. (2026), „Propuesta de ubicación de Madinat Al-Zāhira en el extremo este de Córdoba”, Meridies 15–16 (2024–2025), s. 98–139. https://journals.uco.es/meridies/issue/view/1376/303

fot. Monterroso Checa, A. (2026) / Universidad de Córdoba, IGN